Khác với nhiều nước trong khu vực và thế giới, Việt Nam luôn xác định bảo vệ ANQG, bảo đảm TTATXH là sự nghiệp của toàn đảng, toàn dân, chú trọng huy động và phát huy sức mạnh của đông đảo quần chúng nhân dân tham gia bảo vệ an ninh Tổ quốc. Chính vì vậy, ngay từ khi thành lập nước năm 1945 đến nay, bên cạnh các lực lượng chính quy thuộc biên chế trong bộ máy Nhà nước, Đảng và Chính phủ luôn quan tâm xây dựng, phát triển, phát huy vai trò của các lực lượng tự quản, đặc biệt là tự quản tại cơ sở. Theo đó, nhiệm vụ tham gia bảo vệ ANTT tại địa bàn cơ sở được xây dựng xoay quanh 03 lực lượng chính, gồm: Lực lượng Công an xã bán chuyên trách; lực lượng dân phòng và lực lượng bảo vệ dân phố.

      Công an xã bán chuyên trách được xác định là lực lượng vũ trang bán chuyên trách, thuộc hệ thống tổ chức của Công an nhân dân, làm nòng cốt trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trên địa bàn xã. Công an xã bán chuyên trách có chức năng tham mưu với cấp ủy Đảng, Ủy ban nhân dân cùng cấp về công tác bảo vệ ANTT trên địa bàn xã; thực hiện chức năng quản lý nhà nước về ANTT, các biện pháp phòng, chống tội phạm và các vi phạm pháp luật khác về ANTT, an toàn trên địa bàn xã theo quy định của pháp luật.

      Bảo vệ dân phố là lực lượng quần chúng tự nguyện, làm nòng cốt trong phong trào bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội, được thành lập ở các phường, thị trấn nơi bố trí lực lượng Công an chính quy, do Ủy ban nhân dân phường quyết định thành lập. Bảo vệ dân phố có trách nhiệm làm nòng cốt trong việc thực hiện phong trào quần chúng, bảo vệ an ninh Tổ quốc, thực hiện một số biện pháp công tác phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm, tệ nạn xã hội và các hành vi vi phạm pháp luật khác theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ Đảng, chính quyền, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trên địa bàn.

      Dân phòng là lực lượng tham gia phòng cháy, chữa cháy, giữ gìn ANTT ở nơi cứ trú. Được bắt đầu hình thành từ những năm 1960 cho đến nay, lực lượng dân phòng ngày càng có những đóng góp quan trọng trong việc tham gia bảo đảm ANTT, phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, phối hợp với lực lượng Công an nhân dân trong phòng ngừa, phát hiện đấu tranh phòng, chống tội phạm, vi phạm pháp luật, tệ nạn xã hội trên địa bàn dân cư.

      Để phát huy hiệu quả tham gia bảo vệ ANTT ở cơ sở của Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng, Nhà nước, Chính phủ đã có nhiều nỗ lực để hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật đối với từng lực lượng. Cụ thể như sau:

      Đối với Công an xã bán chuyên trách: Để bảo đảm vị trí pháp lý và chế độ, chính sách cần thiết cho Công an xã bán chuyên trách thực thi nhiệm vụ bảo đảm ANTT tại cơ sở, Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh Công an xã năm 2008. Chính phủ ban hành Nghị định số 73/2009/NĐ-CP ngày 07/9/2009 quy định chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh Công an xã; Nghị định số 27/2010/NĐ-CP ngày 24/3/2010 quy định việc huy động các lực lượng Cảnh sát khác và Công an xã phối hợp với Cảnh sát giao thông đường bộ tham gia tuần tra, kiểm soát trật tự, an toàn giao thông đường bộ trong trường hợp cần thiết. Bộ Công an đã ban hành Thông tư số 12/2010/TT-BCA ngày 08/4/2010 quy định cụ thể thi hành một số điều của Pháp lệnh Công an xã và Nghị định số 73/2009/NĐ-CP ngày 07/9/2009; Thông tư số 32/2009/TT-BCA-V19 ngày 28/5/2009 của Bộ trưởng Bộ Công an quy định về chương trình bồi dưỡng, huấn luyện đối với Công an xã; Thông tư số 43/2013/TT-BCA ngày 15/10/2013 quy định về tiêu chuẩn, định mức trang bị cho Công an xã.

      Trên cơ sở đó, Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương đã chủ động tham mưu với Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành các nghị quyết, quyết định quy định về số lượng, chức danh, chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức xã phường, thị trấn, những người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường, thị trấn, thôn, khu phố. Qua đó, từng bước kiện toàn lực lượng Công an xã bán chuyên trách trên phạm vi toàn quốc. Công an xã bán chuyên trách được bố trí theo mô hình Trưởng Công an xã, Phó trưởng Công an xã và Công an viên. Đối với xã trọng điểm, phức tạp về an ninh, trật tự, xã loại 1, xã loại 2 thì bố trí 02 Phó trưởng Công an xã, 03 Công an viên làm nhiệm vụ thường trực. Theo báo cáo của các Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Công an các đơn vị địa phương, tính đến năm 2020, toàn quốc có 131.084 Công an xã bán chuyên trách. Trong đó, Trưởng Công an xã có 8.765 đồng chí (chiếm 6,7% tổng số lực lượng Công an xã); Phó trưởng Công an xã có 13.433 đồng chí (chiếm 10,2% tổng số lực lượng Công an xã), còn lại là 108.886 đồng chí Công an viên (chiếm 83,1%) tổng số lực lượng Công an xã). Dưới sự chỉ đạo tập trung, thống nhất của Công an các địa phương, lực lượng Công an xã bán chuyên trách đã ngày càng phát triển, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ bảo đảm ANTT ở địa bàn cơ sở. Sau khi hoàn thành chủ trương triển khai bố trí Công an xã chính quy, cho đến nay, toàn quốc vẫn có 89.045 Công an xã bán chuyên trách tiếp tục được sử dụng để tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở. Trong đó có 87.616 người là nam giới (chiếm 98,4%), 1.429 người là nữ giới (chiếm 1.6%).

      Đối với lực lượng bảo vệ dân phố: Để bảo đảm các điều kiện cho lực lượng bảo vệ dân phố tham gia bảo vệ ANTT ở cơ sở, Bộ Công an đã tham mưu với Chính phủ ban hành và ban hành theo thẩm quyền các văn bản quy phạm pháp luật về lực lượng bảo vệ dân phố như: Nghị định số 38/2006/NĐ-CP ngày 17/4/2006 về bảo vệ dân phố; Thông tư liên tịch số 02/2007/TTLT-BCA- BLĐTBXH-BTC ngày 01/3/2007 của Bộ Công an, Bộ Lao động - Thương binh và xã hội, Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 38/2006/NĐ-CP ngày 17/4/2006 về bảo vệ dân phố…và nhiều văn bản khác có liên quan. Trên cơ sở đó, tính đến tháng 6/2021, Công an các đơn vị, địa phương đã tham mưu với Ủy ban nhân dân các địa phương trên toàn quốc thành lập được 1.882 ban bảo vệ dân phố, 15.656 tổ bảo vệ dân phố với tổng số 72.362 thành viên. Dưới sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân phường và sự hướng dẫn của Công an phường, lực lượng bảo vệ dân phố đã phối hợp chặt chẽ với các lực lượng liên quan trong thực hiện công tác bảo đảm ANTT; xây dựng các tuyến phố văn minh đô thị, tham gia giải quyết xử lý các vi phạm về trật tự, an toàn giao thông, trật tự công cộng, trật tự đô thị; tham gia các phương án bảo vệ các sự kiện; thực hiện nhiệm vụ được phân công trong các phương án, kế hoạch cưỡng chế thi hành án hình sự, dân sự, giải phóng mặt bằng bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và phục vụ phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn cơ sở. Tuy nhiên, do kiêm nhiệm cùng lúc nhiều nhiệm vụ nên có thời điểm việc triển khai thực hiện các chủ trương, biện pháp, kế hoạch bảo đảm ANTT tại cụm dân cư chưa được kịp thời, việc báo cáo tình hình kết quả thực hiện các mặt công tác của lực lượng bảo vệ dân phố chưa được bảo đảm. Tính chất tự nguyện tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở khiến lề lối làm việc của bảo vệ dân phố có lúc, có nơi chưa được nghiêm túc, tác phong làm việc chưa hiệu quả.

      Đối với lực lượng dân phòng: Để triển khai thi hành Luật Phòng cháy, chữa cháy năm 2001 và bảo đảm các điều kiện cần thiết cho lực lượng dân phòng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở Bộ Công an đã tham mưu Chính phủ ban hành và ban hành theo thẩm quyền nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến lực lượng dân phòng, điển hình như: Nghị định số 136/2020/NĐ-CP ngày 24/11/2020 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng cháy và chữa cháy và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng cháy và chữa cháy; Nghị định số 83/2017/NĐ-Cp ngày 18/7/2017 quy định công tác cứu nạn, cứu hộ của lực lượng phòng cháy và chữa cháy; Thông tư số 150/2020/TT-BCA ngày 31/12/2020 của Bộ trưởng Bộ Công an quy định về trang bị phương tiện phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cho lực lượng dân phòng, lực lượng phòng cháy và chữa cháy cơ sở, lực lượng phòng cháy và chữa cháy chuyên ngành. Theo đó, đội dân phòng được thành lập tại thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc, tổ dân phố và đơn vị dân cư tương đương có tối thiểu 10 người. Tuy nhiên, cho đến nay số lượng dân phòng đã thành lập trên thực tế mới chỉ có 62.332 đội trên tổng số 103.568 đội phải thành lập (tương ứng với 62,1%). Nguyên nhân lực lượng dân phòng chưa được thành lập đủ theo quy định là do chế độ, chính sách không bảo đảm nên không thu hút được công dân tham gia. Hiện nay, chỉ có chức danh đội trưởng, đội phó mới được hưởng hỗ trợ hàng tháng, còn các chức danh đội viên đội dân phòng chỉ được hưởng mức bồi dưỡng khi tham gia huấn luyện hoặc khi được điều động tham gia thực hiện nhiệm vụ phòng cháy, chữa cháy. Do vướng mắc về điều kiện bảo đảm thực hiện nên một số địa phương đã sử dụng lực lượng Công an xã bán chuyên trách kiêm nhiệm dân phòng để đủ số lượng thành viên. Đặc biệt, có một số địa phương còn sử dụng những người đang hoạt động trong các phong trào quần chúng tự quản ở địa bàn cơ sở để ghi tên làm đội dân phòng cho đủ số lượng theo quy định, còn trên thực tế không có tổ chức bộ máy lực lượng này.

      Đánh giá chung, trên thực tế Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng đã có những đóng góp nhất định đối với công tác bảo đảm ANTT tại cơ sở theo những vai trò khác nhau. Tuy nhiên, thực tế cũng chỉ ra những hạn chế sau:

      Một là, hệ thống cơ sở pháp lý phục vụ hoạt động của Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng đang là những văn bản dưới luật. Trong khi đó, quá trình tham gia bảo vệ ANTT ở cơ sở hiện nay có nhiều nhiệm vụ Công an xã, bảo vệ dân phố, dân phòng được giao tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân. Đây là những vấn đề cần có luật điều chỉnh.

      Hai là, sau triển khai Công an chính quy về xã, việc bố trí lực lượng Công an xã bán chuyên trách theo quy định của pháp luật về Công an xã ở một số địa phương còn gặp nhiều khó khăn, bất cập. Nguyên nhân chủ yếu là do số lượng cán bộ, công chức và những người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã theo quy định là có giới hạn nhất định. Một số địa phương vận dụng quy định của pháp luật để sắp xếp công việc, giải quyết chế độ, chính sách nhưng chỉ mang tính thạm thời. Do đó, đã ảnh hưởng đến tâm tư, nguyện vọng, quyền lợi chính đáng của lực lượng Công an xã bán chuyên trách kết thúc nhiệm vụ, tác động xấu đến dư luận xã hội.

      Ba là, cấp ủy đảng, chính quyền một số nơi chưa thực sự quan tâm đúng mức tới chỉ đạo, quản lý, hướng dẫn, tổ chức hoạt động, chế độ, chính sách đối với lực lượng bảo vệ dân phố. Chất lượng hiệu quả hoạt động của bảo vệ dân phố nhìn chung chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ đề ra. Ngân sách và các điều kiện bảo đảm cho hoạt động của lực lượng bảo vệ dân phố còn thấp so với tình hình kinh tế, nhất là ở địa bàn đô thị. Do đó, khó thu hút được những người trẻ, khỏe, có năng lực tham gia công tác. Đa số vẫn là những người đã về hưu, tuổi cao, tham gia với tinh thần tự nguyện, tự giác cống hiến vì cộng đồng.

      Bốn là, theo quy định của pháp luật thì tại các thôn, bản, tổ dân phố và đơn vị dân cư tương đương phải thành lập đội dân phòng. Tuy nhiên, hiện nay pháp luật không quy định tiêu chuẩn cụ thể để thành lập các tổ dân phòng trong cụm dân cư mà chỉ đề cập đến biên chế của tổ dân phòng. Nhiều đội dân phòng được thành lập chỉ mang tính hình thức, chưa đi vào hoạt động cụ thể theo đúng quyết định thành lập. Khi xảy ra vụ việc cháy nổ thì lực lượng này không bảo đảm đủ số lượng, chất lượng để tổ chức chữa cháy, thậm chí một số đội viên không có mặt tại nơi cư trú nên công tác chữa cháy ban đầu tại chỗ chưa hiệu quả. Nhiều địa phương không bố trí ngân sách thường xuyên để duy trì lực lượng dân phòng mà chủ yếu dưa theo đề xuất, điều kiện thực tế nên hiệu quả hoạt động của lực lượng này chưa đạt yêu cầu đề ra.

      Những hạn chế nêu trên đặt trong bối cảnh yêu cầu bảo đảm ANTT trong tình hình mới ngày càng cao, yêu cầu kiện toàn, sắp xếp, bố trí lực lượng, tinh gọn đầu mối gắn với hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, mối quan hệ công tác của từng tổ chưc cơ sở, tinh giản biên chế, giảm chi ngân sách nhà nước; bảo đảm thực hiện tốt hơn các quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền công dân trong điều kiện nước ta đang triển khai thực hiện Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 15/3/2018 của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy Bộ Công an tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và Luật Công an nhân dân năm 2018 về xây dựng 04 cấp Công an nhân dân bảo đảm đồng bộ, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện các quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức, hoạt động của các lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại địa bàn cơ sở. Chính vì vậy, cần thiết phải xây dựng một hệ thống tổ chức mới, thống nhất các lực lượng Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng thành một lực lượng duy nhất với các chức năng, nhiệm vụ rõ ràng, bảo đảm chế độ, chính sách phù hợp với thực tiễn tình hình hiện nay.

      Theo đó, để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất và tính khả thi của việc sắp xếp, kiện toàn bảo vệ dân phố, dân phòng, công an xã bán chuyên trách thành một lực lượng duy nhất tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở, cần chú ý thực hiện tốt một số nội dung sau:

      Một là, tiếp tục bám sát quan điểm, chủ trương của Đảng về xây dựng, củng cố, duy trì lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở, điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ, chế độ, chính sách đối với lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở gắn với kiện toàn tổ chức bộ máy, tinh giản biên chế, giảm chi ngân sách nhà nước; tăng cường công tác bảo đảm ANTT, an toàn xã hội tại địa bàn cơ sở theo tinh thần của Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 05/9/2019 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia; Chỉ thị số 09-CT/TW ngày 01/12/2011 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc trong tình hình mới; Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 17/4/2015 của Bộ Chính trị về tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XII về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

      Hai là, tiếp tục xây dựng, hoàn thiện hệ thống cơ sở pháp lý quy định cụ thể về hoạt động của lực lượng Công an xã bán chuyên trách kết thúc nhiệm vụ để tiếp tục sử dụng lực lượng này tham gia bảo vệ ANTT tại địa bàn cơ sở. Theo đó, tiếp tục sử dụng lực lượng Công an xã bán chuyên trách và kiện toàn với lực lượng bảo vệ dân phố, dân phòng thành một lực lượng thống nhất để giải quyết tốt hơn chế độ, chính sách, tận dụng năng lực, trình độ chuyên môn của đội ngũ Công an xã bán chuyên trách đã được đào tạo, bồi dưỡng, huấn luyện trong việc tham gia bảo vệ ANTT tại địa bàn cơ sở, vừa tránh lãng phí nguồn lực xã hội vừa không tạo áp lực lên hệ thống biên chế bộ máy nhà nước.

      Ba là, tiếp tục sắp xếp, bố trí lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở theo hướng thống nhất, kiện toàn, tinh gọn đầu mối gắn với hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quan hệ công tác với các lực lượng khác tại địa bàn cơ sở. Theo đó, cần sắp xếp, thống nhất lực lượng bảo vệ dân phố, Công an xã bán chuyên trách kết thúc nhiệm vụ và các chức danh đội trưởng, đội phó đội dân phòng thành một lực lượng, không thành lập lực lượng mới để bố trí ở thôn, tổ dân phố và đơn vị dân cư tương đương theo mô hình tổ bảo vệ ANTT. Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, các chế độ, chính sách đối với lực lượng sau khi kiện toàn, xác định rõ quan hệ phối hợp với dân quân tự vệ, Công an xã chính quy, bảo đảm tính phù hợp với thực tiễn nhiệm vụ bảo vệ ANTT tại cơ sở.

      Bốn là, tiếp tục pháp điển hóa nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức, hoạt động của Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng để xây dựng một đạo luật chung về lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở. Qua đó, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật về ANTT cũng như bảo đảm cơ sở pháp lý tương xứng giữa các quy định đối với lực lượng trực tiếp và lực lượng tham gia hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ bảo vệ ANTT. Để thực hiện nhiệm vụ này cần tổng kết đầy đủ, toàn diện thực tiễn hoạt động của Công an xã bán chuyên trách, bảo vệ dân phố, dân phòng trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao, kế thừa các quy định pháp luật còn phù hợp. Từ đó, khắc phục những hạn chế, bất cập, kiện toàn, xây dựng lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở ngày càng vững mạnh, đáp ứng yêu cầu bảo vệ ANTT trong tình hình mới.

      Năm là, việc thống nhất các lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở cần bám sát các quy định của Hiến Pháp năm 2013 về bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Thực tế hiện nay cho thấy có nhiều nhiệm vụ của lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở có liên quan đến quyền con người, quyền công dân thư tham gia tấn công, trấn áp, truy nã tội phạm, tệ nạn xã hội…Các nhiệm vụ này theo quy định của Hiến pháp năm 2013 phải được quy định trong các văn bản luật. Vì vậy, cần thiết phải luật hóa chức năng, nhiệm vụ của lực lượng tham gia bảo vệ ANTT tại cơ sở để bảo đảm cơ sở pháp lý cho việc thực thi nhiệm vụ. Đồng thời hạn chế việc lạm dụng, tùy tiện, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, bảo vệ quyền con người, quyền công dân./.

N.N.A